عکس پانورامیک دندان (OPG) چیست؟ کاربردها، مراحل انجام و میزان اشعه

عکس پانورامیک دندان که در مطب‌ها به آن «OPG» یا «پانورکس» هم می‌گویند، یکی از پرکاربردترین تصویربرداری‌های دندان‌پزشکی است. این عکس در چند ثانیه همه دندان‌ها، هر دو فک و بخشی از ساختارهای اطراف آن‌ها را در یک تصویر نشان می‌دهد و برای بسیاری از دندان‌پزشکان نخستین قدم در بررسی کلی دهان است. در این راهنما می‌خوانید عکس پانورامیک چیست، چه زمانی لازم است، چطور انجام می‌شود، چقدر اشعه دارد و چه تفاوتی با سی‌بی‌سی‌تی دارد.

عکس پانورامیک دندان چیست؟

در رادیوگرافی پانورامیک (Orthopantomogram یا OPG)، لامپ اشعه ایکس و گیرنده تصویر هم‌زمان و در جهت مخالف هم دور سر بیمار می‌چرخند. حاصل این چرخش تصویری دوبعدی و گسترده است که قوس فک بالا و فک پایین را مانند یک نوار باز شده نشان می‌دهد. برخلاف عکس‌های داخل دهانی که تنها یک یا چند دندان را می‌بینند، عکس پانورامیک نمایی کلی از این ساختارها ارائه می‌کند:

• همه دندان‌های رویش‌یافته و دندان‌های نهفته، از جمله دندان عقل
• استخوان فک بالا و فک پایین
• مفصل گیجگاهی-فکی (TMJ) در هر دو سمت، به‌صورت کلی
• کف سینوس‌های فک بالا
• کانال عصب فک پایین در بسیاری از بیماران

چه زمانی دندان‌پزشک عکس پانورامیک درخواست می‌کند؟

عکس پانورامیک ابزاری برای «دیدن تصویر کلی» است. رایج‌ترین دلایل درخواست آن عبارت‌اند از:

• بررسی دندان عقل: تعیین وضعیت رویش، زاویه و موقعیت دندان عقل نهفته پیش از تصمیم‌گیری برای کشیدن آن.
• ارتودنسی: بررسی تعداد و موقعیت دندان‌ها و ریشه‌ها پیش از شروع و در طول درمان، معمولاً همراه با سفالومتری.
• دندان‌پزشکی کودکان: پیگیری رشد و رویش دندان‌های دائمی و تشخیص دندان‌های اضافه یا جاافتاده.
• ارزیابی اولیه ایمپلنت: نگاهی کلی به استخوان و ساختارهای مهم؛ برای طراحی دقیق معمولاً سی‌بی‌سی‌تی لازم می‌شود.
• بیماری‌های لثه: مشاهده الگوی کلی تحلیل استخوان اطراف دندان‌ها.
• ضایعات و آسیب‌ها: بررسی کیست‌ها و ضایعات استخوانی، شکستگی فک پس از ضربه و ارزیابی اولیه مفصل فک.
• معاینه جامع: در مراجعه اول یا پیش از درمان‌های گسترده، برای داشتن تصویری مرجع از وضعیت دهان.

مراحل انجام عکس پانورامیک

کل مراجعه معمولاً چند دقیقه بیشتر طول نمی‌کشد و تابش اشعه فقط در زمان چرخش دستگاه، یعنی حدود ده تا بیست ثانیه، انجام می‌شود:

1. اقلام فلزی سر و گردن مانند گوشواره، گردنبند، گیره مو، عینک و پروتز متحرک دندانی را کنار می‌گذارید.
2. جلوی دستگاه می‌ایستید یا می‌نشینید و چانه را روی تکیه‌گاه قرار می‌دهید.
3. یک قطعه پلاستیکی یک‌بار مصرف را به‌آرامی بین دندان‌های جلو گاز می‌گیرید تا فک‌ها در موقعیت درست قرار بگیرند.
4. تکنسین با تکیه‌گاه‌های کناری، سر را صاف و بی‌حرکت نگه می‌دارد.
5. لب‌ها را می‌بندید و زبان را به سقف دهان می‌چسبانید؛ این کار ساده از ایجاد سایه تیره روی ریشه دندان‌های بالا جلوگیری می‌کند.
6. در مدت چرخش دستگاه کاملاً بی‌حرکت می‌مانید. کمی حرکت می‌تواند تصویر را مخدوش کند و تکرار عکس، یعنی دریافت دوباره اشعه، را لازم کند.

آمادگی لازم پیش از عکس پانورامیک

عکس پانورامیک به آمادگی خاصی مانند ناشتا بودن نیاز ندارد. با رعایت چند نکته ساده، مراجعه شما سریع‌تر و تصویرتان باکیفیت‌تر خواهد بود:

• درخواست کتبی دندان‌پزشک را همراه داشته باشید.
• اگر عکس‌های قبلی دارید، آن‌ها را بیاورید؛ گاهی همین تصاویر از تکرار تصویربرداری جلوگیری می‌کند.
• برای استفاده از بیمه، مدارک لازم را همراه داشته باشید. فهرست بیمه‌های طرف قرارداد را پیش از مراجعه ببینید.
• اگر باردار هستید یا احتمال بارداری می‌دهید، حتماً پیش از تصویربرداری به ما اطلاع دهید.
• در صورت امکان، زیورآلات را از خانه همراه نداشته باشید تا در زمان مراجعه نیازی به جدا کردن آن‌ها نباشد.

برای فهرست کامل‌تر، مطلب پیش از مراجعه برای تصویربرداری چه کنیم؟ را بخوانید.

عکس پانورامیک چقدر اشعه دارد؟

دز مؤثر یک عکس پانورامیک دیجیتال به‌طور معمول حدود ۱۶ میکروسیورت است؛ عددی که بسته به دستگاه و تنظیمات می‌تواند کمتر یا بیشتر باشد. برای درک بهتر این عدد:

• تقریباً برابر با دو تا سه روز پرتوی طبیعی‌ای است که همه ما از محیط دریافت می‌کنیم.
• تقریباً برابر با پرتوی کیهانی حدود چهار ساعت پرواز است.
• کمتر از یک‌ششم دز یک عکس ساده قفسه سینه است.

با این حال، کم بودن دز به معنای انجام بی‌دلیل تصویربرداری نیست. بر اساس اصل ALARA هر عکس باید توجیه بالینی داشته باشد و با کمترین دز لازم گرفته شود. برای مقایسه دز تصویربرداری خودتان از محاسبه‌گر دز پرتو استفاده کنید و برای توضیح بیشتر، مطلب دز پرتو در تصویربرداری دندانی را بخوانید.

محدودیت‌های عکس پانورامیک

عکس پانورامیک برای دید کلی عالی است، اما مانند هر روش دیگری محدودیت‌هایی دارد که دانستن آن‌ها به درک درخواست‌های بعدی دندان‌پزشک کمک می‌کند:

• تصویر دوبعدی است: ساختارها روی هم می‌افتند و پهنای استخوان از سمت لب به زبان دیده نمی‌شود.
• بزرگ‌نمایی یکسان نیست: میزان بزرگ‌نمایی در نواحی مختلف تصویر متفاوت است، بنابراین برای اندازه‌گیری دقیق مناسب نیست.
• جزئیات کمتر: پوسیدگی‌های کوچک بین دندان‌ها یا تغییرات ظریف نوک ریشه در عکس‌های داخل دهانی مانند پری‌اپیکال و بایت‌وینگ بهتر دیده می‌شوند.

به همین دلیل گاهی دندان‌پزشک پس از بررسی عکس پانورامیک، تصویربرداری تکمیلی درخواست می‌کند. این به معنای ناکافی بودن عکس نیست؛ هر روش برای پاسخ به پرسش خاصی طراحی شده است.

تفاوت عکس پانورامیک با سی‌بی‌سی‌تی

اگر می‌خواهید بیشتر بدانید، مطلب سی‌بی‌سی‌تی چیست و چه تفاوتی با عکس معمولی دندان دارد؟ را بخوانید.

عکس پانورامیک در کودکان

برای کودکان هم در صورت نیاز بالینی، مثلاً برای بررسی رویش دندان‌های دائمی یا دندان‌های اضافه، عکس پانورامیک گرفته می‌شود. تنظیمات تابش متناسب با جثه کودک انتخاب می‌شود. مهم‌ترین شرط این است که کودک بتواند چند ثانیه بی‌حرکت بماند؛ توضیح دادن مراحل به زبان ساده و حضور یکی از والدین در کنار او معمولاً به این موضوع کمک می‌کند.

جواب عکس پانورامیک

تصویر پانورامیک به‌صورت دیجیتال ثبت می‌شود و در اختیار شما یا دندان‌پزشک‌تان قرار می‌گیرد. در صورت درخواست دندان‌پزشک، متخصص رادیولوژی دهان، فک و صورت تصویر را بررسی و گزارش تخصصی آن را تهیه می‌کند؛ گزارشی که به یافته‌هایی خارج از ناحیه مورد نظر، مانند تغییرات سینوس یا ضایعات بدون علامت فک، هم توجه دارد. دندان‌پزشکان همکار می‌توانند تصاویر و گزارش بیماران ارجاعی خود را از پنل همکاران دریافت کنند.

برای عکس پانورامیک یا هر تصویربرداری دیگر دهان، فک و صورت، می‌توانید از طریق فرم رزرو نوبت درخواست خود را ثبت کنید تا همکاران ما با شما تماس بگیرند.